NAMAZVAXTI

"Günortadan (gün batmağa meyl edəndən) gecənin qaranlığınadək namaz
(günorta, ikindi, axşam və gecə namazları) qıl. Sübh namazını da qıl.
Çünki sübh namazı (gecə və gündüz mələkləri, həmçinin
bir çox insan tərəfindən) müşahidə olunur."

Qurani-Kərim, sura 17, ayə 78

Müasir dövrdə insanlar günün vaxtlarını saatların köməyilə müəyyənləşdirirlər. Bu səbəbdən, özünü müasir dünyanın bir parçası hesab edən hər bir müsəlman icması namaz vaxtlarını şər'i qaydalara müvafiq olraq saatlarla, dəqiqələrlərlə əvvəlcədən müəyyənləşdirib icma üzvlərinə təqdim etməlidir.
Namaz vaxtlarını 1)təcrübi üsulla - bir il ərzində vaxtaşırı subh çağının, gecənin, Gün çıxma, batma, günorta, ikiqat və ya birqat kölgə uzunluğu vaxtlarını qeyd etməklə və yaxud, 2)nəzəri, astronomiya formulalarının köməyilə təyin etmək olar.

Namaz vaxtlarının,  eləcə də Hicri-Qəməri təqviminin astronomik elmi üsullarla təyini üçün Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi (QMİ) son illərdə müasir dövrün tələblərinə cavab verə bilən bir proje həyata keçirir. QMİ-nin təşəbbüsüylə astronomi metodla şər'i qaydalara müvafiq hesablama aparan namaz vaxtları proqramı hazırlanıb www.qafqazislam.com və NAMAZVAXTI.info saytında qoyulmuşdur. Bu sayt Azərbaycanın bütün bölgələrin iri şəhərləri üçün istənilən tarix üçün namaz vaxtlarını, qiblə saatlarını təqdim edir.

Hesablanmış vaxtların məziyyətləri yüksək keyfiyyətli rəqəmsal fotokamera vasitəsilə alatoranlıq vaxtlarında çəkilişlər aparmaqla öyrənilir. Bu çəkilişlər28 may 2006-cı il və 27 sentyabr 2006-cı il tarixdə Pirquluda, Günəşin çıxmasını 2 saat əvvəldən izləməklə aparılmışdır.
Yer planetinin Günəş ətrafında hərəkət orbiti elliptik olduğundan və bu orbit müstəvisi Yer ekvatoruna müəyyən qədər meyilləndiyindən sübh, axşam, Günəşin çıxma, batma, günorta vaxtları il boyu dəyişilir. Bu dəyişkənlik ilin mövsümündən başqa həm də Yer üzərindəki coğrafi koordinatlara görə dəyişir. Qütblərə yaxınlaşdıqca bu dəyişmələr güclənir və qütblərdə yarım ilədək davam edən qütb gecələri və gündüzlərinə çevrilir.

Şəkil 1. Namaz vaxtlarının gün və il ərzində paylanması

Azərbaycan üçün namaz vaxtlarının il boy dəyişməsini yuxarıdakı şəkildən görmək olar. (Martın və oktyabrın sonundakı kəskin 1 saatlıq sıçrayış yay vaxtı keçidiylə bağlıdır.)
Namaz vaxtlarının ildən ilə dəyişməsi 4 illik (visokos) periodikliyə malikdir və cüzidir.

İslam dini yarandığı Ərəbistan yarımadasının əsasən buludsuz hava şəraitinə, həm də ekvatora yaxınlığına görə namaz vaxtlarının gözəyarı təyini heç bir problem yaratmırdı. Amma sonrakı illərdə islam şimal ölkələrinə yayıldqca namaz vaxtlarının təyini ilə əlaqədar problemlər meydana gəldi.
Bu problemlər Sübh (Fəcr), Xiftən(İşa) namaz vaxtları ilə əlaqədardır. Bu vaxtlar gecənin müəyyən işıqlıq səviyyəsi məqamlarıdırlar və digər namaz vaxtları kimi  Günəşin gözlə görünən vəziyyəti,  yaxud da kölgə uzunluğu kimi aşkar əlamətlərə malik deyillər. Bu vaxtların başlanğıc (axşam çağı - tükənmə) çağlarının seçilməsi astronomik hadisə olan alatoranlıqla bağlıdır.

Şəkil 2. Gün çıxmazdan 1 saat 15 dəqiqə əvvəl.

Günəş hər hansı bir məntəqədə çıxarkən(axşamlar - batarkən) işıqlığın tədricən dəyişməsi, başqa sözlə, gecə ilə gündüzün arasında alaqaranlıq (toranqovuşma) adlanan bir keçid fazasının mövcudluğu Yer atmosferində işığın səpələnməsi səbəbindən baş verir. Günəş çıxmazdan əvvəl (batandandan sonra) onun şüaları atmosferin yuxarı qatlarını işıqlandırır və bu şüalar atmosferdəki molekullarda, su buxarı və toz hissəciklərində səpələnərək alaqaranlıq (toranqovuşma) yaradır.
Bu hadisə Yer kürəsinin kosmosdan çəkilən şəkillərində daha aydın görünür: dünyanın gecə və gündüz hissələri arasında meridian boyu uzanan, 2000-3000 km-lik enə malik bir sərhəd zolağı mövcuddur.

Şəkil 3. Kosmik aparatdan Yerin görünüşü.

Səhər , axşam alaqaranlıqları astronomik, naviqasiya və mülki araqanlıq adlanan hissələrə ayırırlar. Mülki alaqaranlıq çağlarında göydə yalnız parlaq ulduzlar , naviqasiya alaqaranlığında dənizdə üfüq,  astronomik alaqaranlıqda isə gecə görünən zəif ulduzlar da  gorünməyə (axşamlar - qeyb olmağa) başlayırlar. Astronomik  alaqaranlığa Günəşin üfüqdən 18^o , naviqasiya alaqaranlığına Günəşin üfüqdən 12^o, mülki alaqaranlığa isə Günəşin üfüqdən 7^o aşağı vəziyyəti uyğun gəlir.

Çılpaq gözlə müşahidələr Fəcri - ilkin sübh şəfəqi Sübhi Sadiqi üfüqi işıq xətləri-ştrixləri kimi yuxarda peyda olub üfüqə yayılan işıq kimi təsvir edir. İşa isə son şəfəqin – Əhmarın  itmə anı, Təbayyundur.

Sonda İslam Təqvimiylə əlaqədar həm də təzə Ayın ilk görünmə - Röyət məsələsinə, daha doğrusu, payız aylarında dünyanın şimal yarımkürəsi ərazilərində təzə Ayın görünə bilməsinin çətinləşməsi məsələsinə aydınlıq gətirmək yerinə düşər. Bununla əlaqədar ilk olaraq qeyd etmək lazımdır ki, bu problem yalnız Röyət məsələsilə əlaqədar maraq kəsb etdiyindən, müasir astronomiya ədəbiyyatında araşdırılmayıb.
Bu hadisə payızda şimal yarımkürəsi ərazilərində üfüq müstəvisinin meylcə ekliptika müstəvisinə yazdakı vəziyyətə nisbətdə daha yaxın olmasıyla və Ayın da ekliptikadan (oxu, Günəşdən) altda olması səbəbindən baş verir. Təzə Ay axşam çağı Günəşdən yetərli dərəcədə (10°-15°) uzaqlaşmasına baxmayaraq, qürub çağı parlaq olan üfüqə yaxınlıq səbəbindən onun işığında sezilə bilmir.

Müəlliflər  İslamda namaz  Namaz təqvimi